قرآن به خاطر هدف هدايت، گاهى از موجوداتى نام مىبرد كه در انظار مردم از حقارت خاصى برخودارند مانند سگ و درازگوش، مگس و پشه. در شرايطى كه خدا مىخواهد خدايان دروغين مشركان راتحقير كند و آنها را بىارزش معرفى كند، لازم است آنها را به چنين جاندارانى تشبيه كند كه همگان بر حقارت آنها اتفاق دارند، و اين نوع تشبيه و تمثيل را بايد لازمه بلاغتشمرد نه وسيله انتقاد.
قرآن در آيهاى درباره بىارزش بودن معبودان دروغين چنين مىفرمايد:
<يا ايها الناس ضرب مثل فاستمعوا له ان الذين تدعون من دون الله لن يخلقوا ذبابا و لو اجتمعوا له و ان يسلبهم الذباب شيئا لا يستنقذوه منه ضعف الطالب و المطلوب» حج/۷۳ . :<اى مردم مثلى زده شده است كه به آن گوش فرا دهيد، كسانى را كه غير از خدا مىخوانيد هرگز نمىتوانند مگسى را بيافرينند هرچند در اين كار دستبه دست هم بدهند، و هرگاه مگس چيزى از آنان بربايد نمىتوانند آن را بازپس بگيرند هم عبادتگران ناتوانند و هم معبودان آنها».
چه تحقيرى بالاتر از اين كه معبودان دروغين آنها را ناتوانتر از مگس پست معرفى مىكند تا آنجا كه ياراى مقابله با مگس را ندارند، و اگر مگس چيزى از آنها ربود، قدرت پسگيرى را فاقد مىباشند.
اين نوع مثلها مايه دلخورى مشركان و ديگران مىگشت و لذا به پيامبر اعتراض مىكردند كه هدف از اين مثلها چيست، و چنين مىگفتند:
<ما ذا اراد الله بهذا مثلا يضل به كثيرا و يهدى به كثيرا و ما يضل به الا الفاسقين» بقره/۲۲۸ . : <(مىگفتند) منظور خدا از اين مثلها چيست. مثلهايى كه گروهى را گمراه و گروهى را هدايت مىكند البته تنها فاسقان از آن گمراه مىگردند».
البته ناخوشايندى آنان مانع از آن نبود كه وحى از اين تمثيلها در اهداف هدايتگرانه خود كمك بگيرد، زيرا هدف، تحقير معبودهاى دروغين آنها بود، و اين هدف با اين تشبيهها به خوبى تامين مىگرديد.
قرآن در اينگونه تمثيلها در مقام بيان عظمتخلقت و يا جلالت و قدرت خدا نيست و گرنه در اين موارد آفرينش آسمانها و زمين و ستارگان و كهكشانها را مطرح مىكرد، بلكه هدف تحقير بتها و خدايان باطل است، و در اين مورد حتما بايد از اين تمثيلها كمك گرفته شود.
شگفت از برخى مفسران است كه بر اثر ناآگاهى از اهداف اين نوع تمثيلها سخن درباره عظمت آفرينش مگس و پشه گفته و در اين باره داد سخن داده است (سيد قطب در تفسير آيه 73 سوره حج) . عظمت آفرينش اين نوع حشرات جاى سخن نيست، ولى مقصود از تشبيه چيزى ديگر است و آن ناتوانى آن حيوانات در دفاع از خود و ديگرى است. از اينرو در اين مورد سخن در آفرينش آنها خارج از بلاغتخواهد بود.
برگرفته از مجله پاسدار اسلام نوشته: آية الله جعفر سبحانى
|
+| نوشته شده توسط
داداشی در سه شنبه
1387/02/17
|